Познатата невропсихијатарка и неврофизиолог Наталија Бехтерева, која голем дел од својот живот го посветила на проучување на човечкиот мозок, често ја нагласувала важноста на активноста, целите и постојаното учење.
Нејзе ѝ се припишува и пораката:
„Не умираме сè додека имаме цел. Староста не постои. Сè престанува кога ние ќе го посакаме тоа.“
Зад ваквото размислување стои идејата дека човечкиот мозок ја задржува способноста за приспособување и создавање нови нервни врски во текот на животот. Ова својство е познато како невропластичност.
Според ова гледиште, учењето, новите искуства, поставувањето цели и емоционалната ангажираност можат да го стимулираат мозокот и во повозрасните години.
Современата технологија исто така отвора дополнителни можности за одржување на менталната активност. Блоговите, социјалните мрежи, дигиталните проекти и совладувањето нови технологии можат да претставуваат дополнителен когнитивен предизвик за повозрасните луѓе.
Седум правила за активен мозок
1. Учете нешто ново секој ден
Учењето ги активира нервните мрежи и го поттикнува создавањето нови врски меѓу невроните, процес познат како синаптогенеза.
Тоа не мора да биде сложено знаење. Нов збор, нова вештина, музички акорд или совладување некоја нова активност може да го принуди мозокот да работи на поинаков начин.
Идејата е мозокот постојано да биде изложен на нешто што не го знае однапред.
Според советите што ѝ се припишуваат на Бехтерева, не е најважно што учиме, туку мозокот редовно да добива нови предизвици.
2. Решавајте загатки и логички задачи
Логичките задачи, загатките и проблемите што бараат анализа ги активираат фронталните делови на мозокот и префронталните мрежи поврзани со вниманието, планирањето и меморијата.
Слично како што физичката активност го оптоварува телото, интелектуалните предизвици го принудуваат мозокот активно да бара решение.
Редовното решавање проблеми може да помогне во одржувањето на менталната флексибилност и способноста за концентрација.
3. Разговарајте со луѓе кои размислуваат поинаку
Контактот со луѓе со различни ставови може да биде своевидна ментална вежба.
Кога слушаме мислење што се разликува од нашето, мозокот мора да обработи нови аргументи, да споредува информации и да разгледува различни перспективи.
Таквите разговори ги активираат асоцијативните области на мозокот и можат да придонесат за пофлексибилно размислување.
Советот е различното мислење да не се гледа само како конфликт, туку и како можност мозокот да излезе од веќе воспоставените шеми.
4. Не престанувајте да се движите
Физичката активност е тесно поврзана со функционирањето на мозокот.
Движењето го подобрува протокот на крв, а физичката активност е поврзана и со невротрофични фактори како BDNF, односно невротрофичен фактор добиен од мозокот.
Овие фактори имаат важна улога во одржувањето и функционирањето на нервните клетки и се поврзуваат со процесите на учење и меморија.
Мозокот и телото не функционираат одделно, па редовното движење е важно не само за физичкото, туку и за когнитивното здравје.
5. Прекинувајте ја рутината
Мозокот троши помалку свесен напор за активности што ги повторуваме секој ден на ист начин.
Новите искуства, напротив, бараат приспособување.
Промена на вообичаената маршрута, преуредување на просторот или изведување некоја едноставна активност на поинаков начин може да активира различни нервни мрежи.
Дури и користењето на недоминантната рака за одредени безбедни и едноставни активности може да претставува нов предизвик.
Идејата е секојдневно да се внесуваат мали промени што го принудуваат мозокот да излезе од автоматскиот режим.
6. Барајте причини за радост
Емоционалната состојба исто така е поврзана со функционирањето на мозокот.
Позитивните емоции се поврзани со невротрансмитери како допамин и серотонин, кои учествуваат во бројни процеси поврзани со мотивацијата, расположението и функционирањето на нервните мрежи.
Кога човек е заинтересиран, мотивиран и емоционално вклучен, учењето и паметењето можат да бидат полесни.
Од друга страна, долготрајниот стрес може негативно да влијае врз вниманието, расположението и когнитивното функционирање.
7. Не плашете се понекогаш да изгледате смешно
Хуморот, играта и спонтаноста исто така можат да бидат дел од ментално активниот живот.
Смеата може да помогне во намалувањето на стресот, додека играта и креативните активности активираат различни мозочни мрежи.
Пораката е дека повозрасната возраст не треба автоматски да значи откажување од љубопитноста, забавата или новите искуства.
Што ако овие навики се занемаруваат порано во животот?
Невропластичноста постои во текот на целиот живот, но начинот на кој живееме во младоста и средните години може да влијае врз таканаречената когнитивна резерва.
Во периодот од 20 до 30 години мозокот создава резерви кои подоцна можат да помогнат во одржувањето на когнитивните способности.
Учењето, решавањето проблеми, физичката активност и новите искуства можат да придонесат за таа резерва.
Доколку менталната и физичката активност постојано се занемаруваат, може да се појават поголеми тешкотии со вниманието, меморијата и обработката на информации.
Во средните години, приближно од 35 до 50 години, долготрајната неактивност може дополнително да ја намали способноста за лесно приспособување кон промени.
Кај некои луѓе може да се појават поголем ментален замор, потешкотии при донесување одлуки или послабо справување со стресот.
По 50-тата година, мозокот природно минува низ промени поврзани со стареењето.
Без доволно ментална стимулација, движење и социјален ангажман можат постепено да ослабнат вниманието, брзината на обработка на информациите и одредени аспекти на меморијата.
Зошто овие навики се особено важни во повозрасните години?
Стареењето на мозокот не зависи само од бројот на години.
Важна улога имаат и физичката активност, менталната стимулација, сонот, социјалните контакти, општата здравствена состојба и секојдневните навики.
Со возраста доаѓа до природни промени во метаболизмот и пластичноста на мозокот, поради што учењето, движењето и изложувањето на нови искуства стануваат уште поважни.
Когнитивниот пад и меморијата
Мозокот што старее и понатаму има потреба од редовна стимулација.
Недостигот од физичка и ментална активност може да биде поврзан со послабо внимание, побавна обработка на информациите и влошување на одредени функции на меморијата.
Токму затоа овие седум правила можат да се сфатат како потсетник дека мозокот треба секојдневно да се користи, да се изложува на нови задачи и да остане активен.
Важна е и емоционалната отпорност
Радоста, хуморот, комуникацијата и новите доживувања не се важни само за когнитивната активност.
Тие можат да придонесат и за подобра емоционална благосостојба.
Одржувањето на социјалните контакти и интересот за различни активности станува особено важно во подоцнежните години, кога луѓето неретко имаат помалку секојдневни професионални обврски.
Мозокот треба да се користи за да остане активен
Суштината на овие препораки е едноставна – мозокот не треба да престане да учи само затоа што човекот старее.
Навиките создадени на 20, 35 или 50 години можат да придонесат за создавање поголема когнитивна резерва и подобро функционирање подоцна во животот.
Учењето, движењето, комуникацијата, новите искуства, хуморот и излегувањето од рутината се начини мозокот постојано да добива нова стимулација.
Стареењето е природен процес кој не може да се запре, но начинот на живот може да има значајна улога во тоа како ќе ги зачуваме когнитивните способности со текот на годините.
Пораката што се провлекува низ филозофијата поврзана со Бехтерева е дека човек треба да има цели, интереси и причини да остане активен – бидејќи мозокот, исто како и телото, има корист од тоа постојано да биде користен.
