Се храните внимателно, редовно се движите и немате вишок килограми, но лабораториските резултати сепак покажуваат висок холестерол? Исхраната е важна, но не е единствениот фактор што влијае врз маснотиите во крвта.
Генетиката, хормоните, одредени заболувања, возраста и лековите можат значително да го покачат LDL-холестеролот, дури и кај луѓе со здрав животен стил.
Холестеролот му е потребен на организмот, но во соодветна количина
Холестеролот е восочна материја што организмот ја користи за создавање клетки, хормони, витамин Д и жолчни киселини потребни за варење на мастите. Црниот дроб самостојно го произведува холестеролот што му е потребен на телото.
Проблемот настанува кога во крвта има премногу LDL-холестерол. Тој може да се наталожува во ѕидовите на артериите и со текот на времето да го зголеми ризикот од срцев и мозочен удар.
Големината и бројот на LDL-честичките можат дополнително да го прецизираат ризикот, но не го прават стандардниот LDL неважен. Во одредени случаи лекарот може да препорача мерење на аполипопротеин Б – ApoB, како и на наследниот липопротеин(a), односно Lp(a). Новите препораки советуваат Lp(a) да се провери барем еднаш во животот, а ApoB селективно, кај лица кај кои тоа ќе помогне за попрецена процена.
1. Генетска предиспозиција
Некои луѓе наследуваат генетски промени поради кои организмот потешко го отстранува LDL-холестеролот од крвта. Кај фамилијарната хиперхолестеролемија, вредностите можат да бидат многу високи уште од детството.
На наследен проблем треба да се посомнева кога повеќе членови од семејството имаат висок холестерол или кога срцев или мозочен удар се јавил на невообичаено млада возраст.
Генетски е условен и Lp(a), кој не се мери во стандардниот липиден профил, а неговото покачување може дополнително да го зголеми кардиоваскуларниот ризик.
2. Намалена функција на тироидната жлезда
Хипотироидизмот го забавува метаболизмот и може да ја намали способноста на организмот да го отстранува LDL-холестеролот.
Можни придружни симптоми се замор, чувствителност на студ, сува кожа, запек, забавен пулс и необјаснето зголемување на телесната тежина.
Доколку покачениот холестерол нема јасно објаснување, лекарот може да препорача испитување на тироидната функција, најчесто преку TSH и FT4.
3. Инсулинска резистенција и дијабетес
Инсулинската резистенција често е проследена со високи триглицериди, понизок HDL и промени во LDL-честичките. Таа може да постои и пред гликозата во крвта да достигне вредности карактеристични за дијабетес.
Ризикот е поголем кај лица со масни наслаги околу половината, покачен крвен притисок, замор по оброк или семејна историја на дијабетес.
Во зависност од состојбата, лекарот може да побара гликоза на гладно, HbA1c или други метаболички анализи.
4. Прекумерна тежина и метаболички синдром
Вишокот килограми, особено масните наслаги во пределот на стомакот, се поврзуваат со покачени триглицериди, неповолен LDL и намален HDL.
Метаболичкиот синдром претставува комбинација од абдоминална дебелина, покачен шеќер, висок крвен притисок и нарушени липиди. Дури и умерено намалување на телесната тежина може да го подобри липидниот профил.
5. Заболувања на бубрезите и други медицински состојби
Хроничната бубрежна болест може да го наруши метаболизмот на мастите. Неповолен липиден профил може да се појави и кај синдром на полицистични јајници, ХИВ, лупус, апнеја при спиење и други состојби.
Затоа, кога холестеролот е неочекувано висок, потребно е да се разгледа целокупната здравствена состојба, а не само исхраната.
6. Нарушувања на црниот дроб и жолчните патишта
Црниот дроб има централна улога во создавањето и отстранувањето на холестеролот. Одредени заболувања на црниот дроб и жолчните патишта можат да предизвикаат изразено нарушување на липидите.
Масниот црн дроб почесто се поврзува со инсулинска резистенција и високи триглицериди отколку со изолирано покачување на LDL. Поради тоа, не треба автоматски да се прогласува за причина без лекарска процена и соодветни анализи.
7. Лекови што влијаат врз липидите
Одредени лекови можат да го покачат LDL, да ги зголемат триглицеридите или да го намалат HDL.
Меѓу нив се некои бета-блокатори, тиазидни диуретици, кортикостероиди, ретиноиди, имуносупресиви, лекови за аритмија и одредени терапии против малигни заболувања.
Терапијата никогаш не треба да се прекинува самостојно. Доколку постои сомневање дека некој лек влијае врз липидите, потребна е консултација со лекарот што го препишал.
8. Скриен внес на заситени и трансмасти
Некој може да смета дека се храни здраво, а сепак да внесува повеќе заситени масти преку полномасни млечни производи, путер, масни месни производи, кокосово или палмино масло, пецива и индустриски преработена храна.
За покачувањето на LDL, заситените и трансмастите имаат поголемо значење од холестеролот што директно се внесува преку храната. Затоа е важно да се анализира целокупниот начин на исхрана, а не само да се избегнуваат јајца или други поединечни намирници.
9. Недоволно движење, пушење и прекумерен алкохол
Редовната физичка активност помага во одржувањето на здрава телесна тежина и може да го подобри холестеролот, триглицеридите, крвниот притисок и шеќерот во крвта.
Пушењето го намалува заштитниот HDL и може да го зголеми LDL, додека прекумерната употреба на алкохол може да ги покачи триглицеридите и вкупниот холестерол. За возрасните обично се препорачуваат најмалку 150 минути умерена физичка активност неделно, доколку здравствената состојба го дозволува тоа.
10. Возраст, менопауза, стрес и недоволен сон
Со возраста, црниот дроб може помалку ефикасно да го отстранува LDL од крвта. Кај жените, по менопаузата често се зголемуваат вкупниот и LDL-холестеролот, додека HDL може да се намали.
Хроничниот стрес и неквалитетниот сон можат индиректно да придонесат преку хормонални промени, зголемен апетит, инсулинска резистенција и намалена физичка активност. Тие обично не се единственото објаснување за екстремно висок LDL, но можат да ја влошат целокупната метаболичка состојба.
Што да направите ако холестеролот останува висок?
Првиот чекор е липиден профил што ги вклучува вкупниот холестерол, LDL, HDL и триглицеридите. Доколку резултатот е неочекуван, лекарот може да предложи повторување на анализата и дополнителни испитувања.
Во зависност од возраста, семејната историја и останатите ризици, може да се разгледаат:
- тироидната функција;
- гликозата и HbA1c;
- функцијата на црниот дроб и бубрезите;
- лековите и суплементите што ги користите;
- Lp(a), барем еднаш во животот;
- ApoB кај одредени пациенти;
- вкупниот ризик од срцев и мозочен удар.
Високиот холестерол најчесто нема симптоми, а целната вредност на LDL не е иста за секого. Кај некои лица целта може да биде под 100 mg/dL, а кај оние со висок или многу висок кардиоваскуларен ризик – под 70 или 55 mg/dL.
Здравата исхрана е важна, но не може секогаш да ги надмине генетиката или одредена медицинска состојба. Ако промените во животниот стил не се доволни, лекарот може да препорача терапија за намалување на холестеролот.
Текстот е информативен и не е замена за лекарски преглед, дијагноза или терапија.
Извори: Национален институт за срце, бели дробови и крв; Американско здружение за срце; Центри за контрола и превенција на болести; MedlinePlus
