Аралското Море, некогаш четврто најголемо езеро во светот, за само неколку децении се претвори во симбол на една од најголемите еколошки катастрофи предизвикани од човекот. Езерото, кое се наоѓа меѓу Казахстан и Узбекистан, во 1960 година зафаќало површина од околу 68.000 квадратни километри, додека денес најголемиот дел од неговото некогашно дно е претворен во огромна солена пустина.
Новото научно истражување објавено во списанието „Science“ покажува дека последиците од исчезнувањето на Аралското Море не се ограничени само на регионот. Научниците утврдиле дека исушувањето на езерото довело и до огромни емисии на јаглерод диоксид во атмосферата.
Од 1960 до 2022 година, според истражувањето, исушеното езерско дно ослободило околу 204 мегатони јаглерод диоксид, односно приближно 225 милиони американски тони CO₂.
НЕПРИЈАТНИОТ МИРИС Е САМО ДЕЛ ОД ПРОБЛЕМОТ
Во текот на летните месеци од исушеното дно може да се шири карактеристичен непријатен мирис. Тој е поврзан со процесите на распаѓање на органската материја наталожена во седиментите – алги, растенија, животински остатоци, органски богат талог и друг материјал кој со децении се собирал на дното.
Но проблемот е многу поголем од непријатниот мирис. Кога огромни езерски површини ќе останат без вода, седиментите се изложуваат на воздух, а органскиот јаглерод што го содржат почнува да се ослободува. Научниците предупредуваат дека исушените езера на глобално ниво можат да станат значаен и досега потценет извор на стакленички гасови.
КАКО ЧОВЕКОТ ГО ПРОМЕНИ АРАЛСКОТО МОРЕ?
Драматичното повлекување на водата започнало во 1960-тите години, кога водите од реките Аму Дарја и Сир Дарја биле во голема мера пренасочени за потребите на земјоделството, особено за интензивното производство на памук во Централна Азија.
Со намалувањето на дотокот, нивото на Аралското Море почнало брзо да опаѓа.
До 1990-тите години некогаш огромната водена површина веќе била драстично намалена, а на местата од кои водата се повлекла започнала да се создава огромна солена пустина.
204 МЕГАТОНИ CO₂ ВЕЌЕ СЕ ОСЛОБОДЕНИ
Научниците дошле до процената за емисиите преку анализирање повеќе локации и примероци од седиментните слоеви на некогашното езерско дно.
Според нивните резултати, во периодот од 1960 до 2022 година биле ослободени околу 204 мегатони CO₂.
Но во седиментите сè уште се наоѓа огромна количина јаглерод.
Биогеохемичарот Рафаел Марсе од Шпанскиот национален истражувачки совет предупредува дека, доколку седиментите останат изложени, ослободувањето на јаглеродот може да продолжи.
Според него, повторното покривање на седиментите со вода би можело да го промени процесот и да помогне тие повторно да станат место за складирање наместо извор на јаглерод.
Истражувачите проценуваат дека обновувањето на водената површина би можело да спречи ослободување на дополнителни околу 165 мегатони јаглерод што сè уште се наоѓа во седиментите.
ВЕТРОТ РАЗНЕСУВА ДЕЛ ОД ЈАГЛЕРОДОТ
Истражувањето открива уште еден значаен процес кој претходно не бил доволно земан предвид.
Речиси една петтина од загубата на јаглерод е поврзана со ветерот, кој го разнесува сувиот седимент од некогашното езерско дно.
Екологот Нурија Каталан од Шпанскиот национален истражувачки совет нагласува дека исчезнувањето на едно езеро не претставува само хидролошки, еколошки и економски проблем. Со неговото сушење се менува и јаглеродниот циклус, а таквите промени досега во голема мера биле изоставувани од климатските пресметки.
СЕВЕРНИОТ ДЕЛ ПОКАЖУВА ЗНАЦИ НА ОПОРАВУВАЊЕ
Сепак, ситуацијата не е целосно безнадежна.
Во северниот дел на Аралското Море веќе се забележуваат знаци на делумно закрепнување благодарение на мерките преземени од Казахстан за задржување на водата и обезбедување доток од реката Сир Дарја во Северниот Арал.
Новата студија укажува дека поширокото обновување на водената површина би можело да донесе придобивки не само за локалниот екосистем, туку и од аспект на климатските промени.
КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ СОЗДАВААТ ДОПОЛНИТЕЛЕН ПРОБЛЕМ
Иднината на Аралското Море дополнително ја усложнуваат климатските промени.
Аму Дарја и Сир Дарја во значителна мера зависат од водите што доаѓаат од топењето на снегот и ледниците во планинските системи Тјеншан и Памир.
Со повлекувањето на ледниците поради глобалното затоплување се очекуваат промени и потенцијално намалување на достапните количества вода. Истовремено, повисоките температури го зголемуваат испарувањето, што дополнително го отежнува обновувањето на езерото.
АРАЛСКОТО МОРЕ НЕ Е ЕДИНСТВЕН СЛУЧАЈ
Научниците предупредуваат дека слични процеси се случуваат и на други големи водени површини ширум светот.
Проблеми со намалување на нивото или сушење се забележуваат кај Големото Солено Езеро и Салтонското Море во САД, Каспиското Езеро, езерото Урмија во Иран, езерото Поопо во Боливија и други водени екосистеми.
Според истражувачите, доколку нивните седименти останат изложени, тие исто така можат да придонесат кон дополнителни емисии на јаглерод.
Затоа авторите на студијата сметаат дека подоброто управување со водните ресурси и обновувањето на езерата исушени поради човечки активности би можеле да имаат значење и во борбата против климатските промени.
Тие посочуваат дека огромните количества јаглерод складирани во езерските седименти имаат реална климатска вредност и во иднина би можеле да бидат земени предвид и во механизмите за климатско финансирање и пазарите на јаглерод.
Примерот со Аралското Море покажува колку брзо човечката интервенција може да промени цел екосистем – од водена површина од 68.000 квадратни километри до огромна солена пустина, чии последици денес се чувствуваат далеку надвор од границите на Казахстан и Узбекистан.
