„Социјален џет-лег“: Што може да им се случува на цревата кога за викенд целосно го менуваме ритамот на спиење?
Ако во текот на работната недела станувате во 6:30 или 7 часот, а за време на викендот без проблем спиете до 10 или 11, веројатно тоа го доживувате како сосема нормален начин да го надоместите недостигот од сон.
Но токму големата разлика меѓу времето на спиење и будење во работните и неработните денови сè повеќе го привлекува вниманието на научниците. За оваа појава постои и посебен термин – „social jet lag“, односно социјален џет-лег.
За разлика од класичниот џет-лег, кој се јавува по патување низ различни временски зони, социјалниот џет-лег може да се појави без воопшто да патуваме.
Доволно е во текот на работната недела да живееме според еден распоред, а за викенд значително да го поместиме времето на легнување и будење.
Ново истражување сугерира дека последиците од ваквото поместување можеби не се ограничуваат само на умор, поспаност и потешко будење, туку можат да бидат поврзани и со промени во цревниот микробиом.
Што всушност е социјален џет-лег?
Социјалниот џет-лег ја опишува разликата меѓу природниот биолошки ритам на човекот и распоредот што мора да го следи поради работа, училиште и секојдневни обврски.
На пример, некој во работните денови може да станува во 6:30 часот, иако природно би спиел подолго, а во петок и сабота да легнува значително подоцна и да се буди околу 10 часот.
На тој начин организмот во рамки на само една недела добива различни временски сигнали.
Токму оваа појава била еден од факторите што научниците ги анализирале во големо истражување објавено во списанието „Nature Communications“, под наслов „The interplay of sleep characteristics with health factors and gut microbiome“.
Истражувањето било објавено во февруари 2026 година и опфатило околу 7.000 лица од холандскиот проект „Lifelines Dutch Microbiome“.
Научниците анализирале повеќе карактеристики на спиењето, меѓу кои квалитетот на сонот, хронотипот, дневната поспаност и социјалниот џет-лег, а потоа ги споредувале со составот на цревниот микробиом.
Што забележале кај луѓето со поголем социјален џет-лег?
Кај лицата со поголема разлика меѓу распоредот на спиење во работните денови и викендите била забележана пониска алфа-разновидност на цревниот микробиом.
Алфа-разновидноста, поедноставено кажано, ја опишува разновидноста на микроорганизмите кои живеат во цревата на една личност.
Истражувачите пронашле поврзаност и со промени во таканаречената бета-разновидност, која се однесува на разликите во целокупниот состав на микробните заедници меѓу различни луѓе.
Со други зборови, резултатите сугерираат дека начинот и времето на спиење можеби се еден од факторите што се поврзани со микроскопскиот свет во нашиот дигестивен систем.
Тоа е особено интересно затоа што цревниот микробиом денес не се истражува само во контекст на варењето на храната.
Научниците интензивно ги проучуваат неговите врски со метаболизмот, имунолошкиот систем, воспалителните процеси и функцијата на мозокот.
Но студијата не докажува дека спиењето до 11 часот го „оштетува“ микробиомот
Истражувачите нагласуваат важна разлика.
Студијата открила поврзаност меѓу социјалниот џет-лег и одредени карактеристики на цревниот микробиом, но тоа не значи дека е докажано дека промената на распоредот за спиење директно ги предизвикува тие промени.
Затоа не може да се заклучи дека едно викенд-утро поминато во кревет до 11 часот автоматски ќе ја наруши цревната флора.
На микробиомот влијаат многу други фактори, меѓу кои исхраната, лековите, физичката активност, алкохолот, кафето и бројни секојдневни навики.
И самата студија покажала колку овие фактори можат да бидат меѓусебно поврзани.
Поврзани 137 бактериски видови со различни карактеристики на сонот
Еден од поинтересните резултати е дека истражувачите идентификувале 137 бактериски видови кои биле поврзани со различни карактеристики на спиењето.
Дел од овие наоди биле потврдени и во независна група испитаници, што дополнително го зајакнува интересот за врската меѓу сонот и микробиомот.
Особено внимание привлекла и поврзаноста меѓу консумацијата на кафе, социјалниот џет-лег и одредени бактерии од групата Clostridia.
Овој резултат отвора дополнително прашање: дали врската меѓу спиењето и цревниот микробиом зависи само од времето кога легнуваме и стануваме или и од навиките што ги имаме околу тие периоди – што јадеме, што пиеме и колку сме физички активни.
Внатрешниот биолошки часовник можеби е поважен отколку што мислиме
Истражувањето се вклопува во сè поголем број научни трудови кои ја испитуваат врската меѓу циркадијалниот ритам, спиењето и цревниот микробиом.
Човечкиот организам не функционира целосно исто во секое време од денот.
Хормоните, телесната температура, метаболизмот, апетитот и голем број други физиолошки процеси се менуваат во согласност со нашиот внатрешен биолошки часовник.
Затоа, можеби не е важно само колку часа спиеме, туку и кога спиеме и колку е стабилен нашиот распоред.
Ако од понеделник до петок стануваме во 6:30 часот, а за викенд го поместиме будењето за три или четири часа, организмот практично поминува низ мало „патување“ низ сопствениот распоред – без авион и без промена на временска зона.
Токму поради тоа терминот „социјален џет-лег“ станува сè поинтересен за научниците.
Треба ли да престанеме да спиеме подолго за викенд?
Засега – не.
Истражувањето не нуди причина луѓето да престанат да одмораат подолго во сабота или недела, особено ако во текот на неделата не успеваат да добијат доволно сон.
Но доколку секој викенд се обидуваме да го „надоместиме“ недостигот од сон со многу големо поместување на распоредот, можеби има смисла да размислиме дали разликата меѓу работните и неработните денови може да биде помала.
Сè повеќе истражувања укажуваат дека за организмот можеби не е важно само колку долго спиеме, туку и колку редовно го правиме тоа.
Новите резултати додаваат уште една интересна димензија – можно е промените во нашиот распоред да се одразуваат и врз трилионите микроорганизми кои живеат во цревата.
Засега, сепак, станува збор за научно забележана поврзаност, а не за доказ дека социјалниот џет-лег директно предизвикува нарушување на цревниот микробиом.
