Грчеви во стомакот, надуеност, запек, дијареја и чувство дека цревата не се испразниле целосно се тегоби со кои се соочуваат сè повеќе луѓе. Кај дел од нив лабораториските анализи, ултразвучните прегледи и другите испитувања не покажуваат органско заболување, но симптомите сепак се присутни и можат значително да го нарушат секојдневниот живот.
Во вакви случаи можно е да станува збор за функционално нарушување на дигестивниот систем, односно состојба поврзана со начинот на кој цревата и мозокот комуницираат. Отсуството на видливо оштетување не значи дека проблемот е измислен или дека тегобите „се само во главата“.
Што се функционални дигестивни нарушувања?
Најпозната состојба од оваа група е синдромот на нервозно црево, познат и како ИБС. Тој се карактеризира со повторлива болка или непријатност во стомакот, проследена со промени во празнењето на цревата.
Најчестите симптоми се:
- стомачни болки и грчеви;
- надуеност и зголемено создавање гасови;
- запек, дијареја или нивно наизменично појавување;
- нагон за итно празнење;
- чувство дека празнењето не е целосно;
- промени во изгледот и зачестеноста на столицата.
Современата медицина овие состојби ги опишува како нарушувања на интеракцијата меѓу цревата и мозокот. Проблемот може да биде поврзан со движењето на цревата, чувствителноста на нервните завршетоци, имунолошките реакции и составот на цревниот микробиом.
Како стресот стигнува до желудникот и цревата?
Мозокот и дигестивниот систем постојано разменуваат сигнали преку нервниот, хормоналниот и имунолошкиот систем. Оваа двонасочна комуникација е позната како оска црево–мозок.
Кога човекот е изложен на стрес, организмот ослободува хормони како кортизол и адреналин. Тие можат да влијаат врз подвижноста на цревата, чувствителноста на дигестивниот тракт и начинот на кој мозокот ја обработува болката.
Кај некои луѓе стресот го забрзува варењето и предизвикува дијареја, додека кај други ја забавува работата на цревата и доведува до запек. Можни се и грчеви, мачнина, надуеност, киселини или чувство на „јазол“ во стомакот.
Стресот не е единствена причина за синдромот на нервозно црево, гастритисот или рефлуксот, но може да ги активира или значително да ги влоши симптомите. Кај ИБС причината обично е комбинација од повеќе фактори, а психолошката напнатост е само еден од нив.
Емоциите можат да предизвикаат телесна реакција
Различни емоционални состојби можат да бидат проследени со конкретни физички симптоми:
- стресот со грчеви, промени во столицата и киселини;
- стравот со забрзано чукање на срцето, потење и стегање во стомакот;
- бесот со мускулна напнатост и покачување на крвниот притисок;
- тагата со намален апетит или прејадување;
- анксиозноста со надуеност, мачнина и абдоминална напнатост;
- паниката со чувство на гушење и итна потреба за празнење на цревата.
Овие реакции не значат дека секоја тегоба е последица на психичката состојба. Пред симптомите да се прогласат за функционални, потребно е да се процени дали постои друга медицинска причина.
Кои симптоми не треба да се занемаруваат?
Лекарски преглед е особено важен ако дигестивните тегоби се придружени со:
- ненамерно губење на телесната тежина;
- крв во столицата или црна столица;
- анемија и необјаснета слабост;
- температура или повторливо повраќање;
- силна болка што се јавува во текот на ноќта;
- отежнато голтање;
- семејна историја на рак на дебелото црево, воспалителни цревни заболувања или целијачна болест;
- нови и упорни симптоми што првпат се појавиле во повозрасна доба.
Во зависност од симптомите и возраста, лекарот може да побара крвна слика, воспалителни параметри, испитување на тироидната функција, тестови за целијачна болест, анализа на столицата или фекален калпротектин. Гастроскопија, колоноскопија и други испитувања се прават кога за нив постои медицинска индикација, а не рутински кај секој пациент.
Што може да помогне?
Контролирањето на симптомите обично бара индивидуален пристап. Корисни можат да бидат:
- редовни оброци и избегнување прејадување;
- постепено внесување доволно растителни влакна;
- ограничување на храната што лично ги активира симптомите;
- доволно вода и умерено внесување кафе и алкохол;
- најмалку 30 минути движење во поголемиот дел од деновите;
- редовен сон и воспоставена вечерна рутина;
- вежби за дишење, релаксација или медитација;
- психолошка поддршка или психотерапија кога стресот има големо влијание.
Пробиотиците не делуваат исто кај сите луѓе, а строгите елиминациски диети не треба да се започнуваат без стручен совет. Во зависност од доминантните симптоми, може да се препорача и терапија за запек, дијареја, грчеви или зголемена чувствителност на цревата. Кај одредени пациенти помагаат и психолошки терапии насочени кон намалување на стресот и подобрување на комуникацијата меѓу мозокот и дигестивниот систем.
Уредните наоди не значат дека човекот нема реален здравствен проблем. Функционалните дигестивни нарушувања можат да бидат долготрајни и исцрпувачки, но со правилна проценка, приспособување на исхраната, управување со стресот и соодветна терапија, симптомите најчесто можат значително да се намалат.
