Повеќе од еден век откако Сигмунд Фројд ги постави темелите на психоанализата, неговите идеи за човековото однесување, потсвесните мотиви и внатрешните конфликти продолжуваат да предизвикуваат внимание.
На интернет често се споделува реченица што му се припишува на познатиот австриски невролог:
„Првиот знак на човечката глупост е целосното отсуство на срам.“
Сепак, не постои сигурен и прецизно наведен извор што потврдува дека Фројд навистина го кажал или запишал ова. Поради тоа, реченицата треба да се разгледува како популарна мисла што му се припишува, а не како автентичен цитат или научно докажана метода за процена на интелигенцијата.
Нејзината суштина, сепак, отвора интересно прашање: што кажува за човекот целосната неспособност да се засрами, да признае грешка или да ги согледа последиците од сопственото однесување?
Зошто чувството на срам може да биде важно?
Срамот најчесто го доживуваме како непријатна емоција од која сакаме што побрзо да се ослободиме. Во умерена форма, сепак, тој може да има значајна општествена улога.
Непријатноста што се појавува откако сме кажале или направиле нешто несоодветно може да нè поттикне да застанеме и да размислиме. Таа може да ни помогне:
- да препознаеме дека сме погрешиле;
- да разбереме како нашето однесување влијаело врз другите;
- да се извиниме и да ја поправиме штетата;
- да избегнеме повторување на истата постапка;
- да развиеме поголема емпатија и одговорност.
Проблемот затоа не е во отсуството на постојано чувство на вина, туку во целосното отсуство на внатрешно преиспитување.
Недостигот на срам не е доказ за ниска интелигенција
Однесувањето на една личност не може да послужи како едноставен тест за нејзината интелигенција. Некој може да биде образован и интелектуално способен, а истовремено да покажува мала емпатија, ниска самокритичност или неподготвеност да признае грешка.
Од друга страна, човек кој ретко покажува срам не мора да биде неинтелигентен. Причините може да бидат различни – карактерот, воспитувањето, културната средина, начинот на справување со непријатните чувства или желбата да се остави впечаток на самоувереност.
Затоа, посоодветно е да се зборува за недостиг на самосвест, одговорност или способност за критичко преиспитување, а не веднаш за „глупост“.
Ниту прекумерниот срам не е добар показател. Ако човекот постојано се обвинува, ја доведува во прашање сопствената вредност и се плаши од секоја грешка, ова чувство може да стане штетно. Здравиот однос подразбира признавање на конкретната грешка без целосно обезвреднување на себеси.
Како да препознаете дека некој не е подготвен за конструктивен разговор?
Речиси секој познава личност со која и наједноставниот разговор брзо се претвора во исцрпувачка расправија.
Проблемот не е во тоа што некој има поинакво мислење. Различните ставови можат да доведат до корисен разговор доколку двете страни се подготвени да слушаат и да ги разгледаат аргументите.
Ситуацијата е поинаква кога соговорникот:
- никогаш не признава дека погрешил;
- постојано ги менува критериумите за да изгледа дека е во право;
- го исмева или навредува соговорникот;
- не дозволува другата страна да го заврши мислењето;
- ги игнорира фактите што не му одговараат;
- секој разговор го претвора во личен напад;
- не покажува интерес за последиците од своите зборови;
- ја повторува истата постапка без оглед на нанесената штета.
Овие однесувања не ја докажуваат интелигенцијата или нејзиниот недостиг, но покажуваат дека во тој момент нема услови за нормален и конструктивен разговор.
Некои расправи навистина немаат смисла
Понекогаш добрите аргументи, трпението и јасното објаснување можат да ѝ помогнат на другата личност да го погледне проблемот од поинаква перспектива.
Но постои точка по која дополнителното објаснување не носи ништо ново. Ако соговорникот не сака да слушне, не ги разгледува аргументите и само чека можност повторно да го наметне сопствениот став, разговорот престанува да биде размена на мислења.
Тогаш расправијата се претвора во борба за надмоќ, а времето и енергијата се трошат без вистински резултат.
Прекинувањето на таков разговор не значи дека немате аргументи или дека признавате пораз. Понекогаш тоа е најразумниот начин да ги заштитите сопствениот мир и достоинството.
Не откажувајте се од своите вредности за туѓо одобрување
Желбата да бидеме разбрани и прифатени е природна. Сепак, туѓото одобрување не треба да се добива по цена на сопствените вредности и граници.
Интегритетот, меѓусебното почитување и достоинството се основа на здравите односи. Ако некој постојано покажува непочитување, го омаловажува соговорникот или свесно ги преминува неговите граници, проблемот повеќе не е само во различните мислења.
Постојаното попуштање во таков однос може само да го охрабри неприфатливото однесување.
Не мора да го менувате својот став, да молчите или да се приспособувате само за да ја задржите наклонетоста на личност која не покажува основна почит кон вас.
Поставувањето граници не мора да значи прекин на односот
Оддалечувањето од бесмислена расправија не мора секогаш да значи целосно прекинување на контактот.
Границата може да значи:
- да не учествувате во разговор исполнет со навреди;
- да прекинете кога дискусијата почнува да се повторува;
- да не одговарате на секоја провокација;
- да ограничите колку време ќе посветите на конфликтот;
- да одбиете повторно да објаснувате нешто што веќе било јасно кажано;
- да разговарате само кога двете страни се смирени.
На тој начин не се обидувате да ја контролирате другата личност, туку преземате одговорност за сопственото однесување и за начинот на кој ја трошите енергијата.
Не можеме секого да убедиме, но можеме да одлучиме кога да заминеме
Главната поука од реченицата што му се припишува на Фројд не треба да биде дека секоја личност без видлив срам е неинтелигентна.
Многу поважна е способноста човек искрено да го разгледа сопственото однесување, да признае дека можеби погрешил и да ги земе предвид последиците од своите постапки.
Самокритичноста не значи постојано сомневање во сопствената вредност, туку подготвеност да учиме од грешките. Исто така, таа не значи дека мора да го прифатиме секое туѓо мислење.
Некои разговори отвораат простор за разбирање и промена. Други само се вртат во круг. Кога ќе стане јасно дека соговорникот не сака да слуша, не ги почитува границите и не е подготвен за нормална размена на мислења, најзрелата реакција понекогаш е едноставно да се прекине расправијата и да се замине.
