Длабоко во пештерскиот систем Абанда во Габон, во речиси постојан мрак, живее популација африкански џуџести крокодили што се разликува од крокодилите во шумата оддалечена само неколку стотици метри. Тие се хранат со лилјаци и пештерски штурци, а генетските истражувања покажуваат дека се издвојуваат од своите шумски сродници.
За екологот Мет Ширли, кој ги истражува африканските крокодили повеќе од две децении, ова е ретка можност да следи како една популација се приспособува на ново живеалиште од генерација во генерација. Според него, крокодилите погрешно се замислуваат како животни што останале непроменети од праисторијата. И тие, како секој друг вид, продолжуваат да еволуираат.
Ширли бил меѓу авторите на истражувањето објавено во 2016 година, во кое првпат научно било опишано користењето на пештерскиот екосистем од африканските џуџести крокодили. Анализата покажала јасна разлика во исхраната: единките пронајдени во пештерите јаделе претежно лилјаци и пештерски штурци, додека оние во околната шума главно се хранеле со слатководни ракови и инсекти.
Пештерските крокодили поминуваат многу повеќе време без сончева светлина од шумските. Научниците сè уште не знаат како таквиот живот влијае врз нивниот вид и останатите телесни особености. Ширли сака да утврди дали со текот на генерациите нивните очи и сетила ќе покажат промени какви што се забележуваат кај други пештерски животни. Генетската разлика што веќе е утврдена не значи дека станува збор за нов вид, но им овозможува на истражувачите да го следат процесот на приспособување на исклучително мало географско растојание.
Ноќната потрага низ прашумата
Истражувањето на џуџестите крокодили бара работа по зајдисонце, кога тие се најактивни. Со челни светилки, долги ракави и чизми, научниците се движат низ прашумата и во темнината бараат ситни црвени отсјаи од нивните очи. Притоа мора да внимаваат и на шумските слонови, нилските коњи и другите крокодили.
Во Габон џуџестите крокодили сè уште се релативно распространети. Во делови од Западна Африка, пак, истражувачите можат со денови да пловат по реки или да пешачат низ шумите без да забележат ниту еден. Состојбата е особено тешка таму каде што човечките активности силно ги измениле нивните живеалишта.
Ширли нагласува дека заштитата на крокодилите е сложена задача. Тие имаат важна улога во водните екосистеми, но некои видови можат да бидат опасни за луѓето и добитокот. Воедно, за дел од локалните заедници крокодилите имаат економско и културно значење. Затоа, според него, мерките за заштита мора да ги земат предвид и потребите на луѓето што живеат покрај нив.
Крокодилите добиваат многу помалку научно и јавно внимание од слоновите, лавовите и големите мајмуни. Како особено загрижувачки пример Ширли го наведува западноафриканскиот крокодил со тесна муцка, за кој проценува дека во дивината останале само неколку стотици единки.
Интересот за следење на популациите на нилските крокодили бил поголем во осумдесеттите и деведесеттите години, делумно поради трговијата со нивната кожа. Денес, вели Ширли, за многу африкански популации нема доволно систематски податоци. Џуџестите крокодили дополнително ги загрозуваат уништувањето на шумите и губењето на влажните живеалишта.
Недостигот од истражувања не се однесува само на крокодилите. Голем број африкански растенија, инсекти и други безрбетници остануваат слабо проучени, додека најмногу средства и внимание добиваат најпознатите големи животни.
Работата на Ширли е дел од седумделниот документарен серијал на National Geographic „Africa: Earth’s Wild Home“. Сниман речиси четири години во близу 30 земји, серијалот ги прикажува африканските екосистеми, приспособувањето на животните и истражувачите што работат на нивната заштита. Премиерата на програмата National Geographic беше на 2 октомври, а од 3 октомври серијалот е достапен и на стриминг-платформите Disney+ и Hulu; телевизиските термини зависат од земјата.
Ширли потсетува дека неколку впечатливи минути во документарец можат да бидат резултат на недели чекање и децении теренско истражување. Пред снимателите да постават камера, научниците мора да дознаат каде живеат животните, кога се појавуваат и како се однесуваат. Во пештерите тоа понекогаш значи долги часови во тесен простор и меѓу наслаги од измет од лилјаци.
Африка е поголема од претставата што ја создаваат многу карти
Во разговорот Ширли се осврнува и на начинот на кој светот ја замислува Африка. Дел од широко користените карти, особено оние засновани на Меркаторовата проекција, визуелно ги зголемуваат областите далеку од екваторот. Така Гренланд може да изгледа речиси колку Африка, иако африканскиот континент има околу 14 пати поголема површина.
На 4 септември Генералното собрание на Обединетите нации усвои резолуција „Correct the Map“, со која се поттикнува употреба на картографски проекции што поверно ги прикажуваат површините на континентите. За неа гласаа 164 држави, една беше против, а шест беа воздржани. Резолуцијата не ја забранува Меркаторовата проекција.
За Ширли, прашањето е пошироко од географските карти. Африка, вели тој, често се сведува на стереотипи, додека нејзината природна и човечка разновидност останува потценета.
Иднината на заштитата зависи од локалните заедници
И покрај намалувањето на некои популации, Ширли останува оптимист. Но предупредува дека националните паркови и научните програми сами по себе не се доволни. Многу рурални заедници директно зависат од шумите и водите што истражувачите сакаат да ги зачуваат.
Ако тие луѓе го носат товарот на заштитата, а не добиваат подобри услови за живот или корист од неа, напорите нема да бидат одржливи, смета Ширли. Затоа, заклучува тој, иднината на африканските крокодили и на другите диви видови е неразделно поврзана со иднината на луѓето што живеат покрај нив.
