Витаминот Д е познат како „витамин на сонцето“, но неговото значење не завршува со здравјето на коските. Тој му помага на организмот да ги апсорбира калциумот и фосфорот, а е важен и за нормалната работа на мускулите, нервниот и имунолошкиот систем.
Недостатокот често не предизвикува јасни симптоми во почетната фаза. Телото може подолго време да ги користи сопствените резерви, додека промените постепено се појавуваат во коските и мускулите.
Со возраста, кожата создава помалку витамин Д под влијание на сончевата светлина. Оваа промена станува сè поважна во подоцнежните години, особено кај луѓето кои ретко излегуваат надвор, имаат хронични заболувања или не внесуваат доволно витамин Д преку исхраната.
Што претставува витаминот Д?
Витаминот Д е растворлив во масти и се среќава во два основни облици:
• витамин Д2, кој главно потекнува од растителни и збогатени извори
• витамин Д3, кој се создава во кожата под влијание на сончевата светлина и се наоѓа во одредена храна од животинско потекло
Неговата најдобро докажана улога е одржувањето на нормалното ниво на калциум и фосфор. На тој начин се зачувуваат цврстината на коските, правилната работа на мускулите и нормалната минерализација на коскеното ткиво.
Што се случува кога организмот нема доволно витамин Д?
- Коските постепено ослабуваат
Кога нема доволно витамин Д, организмот потешко го апсорбира калциумот од храната. Долготрајниот недостаток кај возрасните може да предизвика остеомалација – состојба при која коските стануваат меки, слаби и болни.
Недостатокот може да придонесе и за намалување на коскената густина, а со тоа и за поголем ризик од остеопороза и скршеници. Кај децата, тежок недостаток може да доведе до рахитис, наведува Американскиот национален институт за здравје.
- Се појавуваат болки и мускулна слабост
Болки во коските, слабост во мускулите, грчеви и потешкотии при станување или одење можат да се појават кај изразен и долготраен недостаток.
Кај повозрасните лица, ослабените мускули можат да го зголемат ризикот од губење рамнотежа и паѓање. Сепак, заморот и мускулните болки се неспецифични симптоми и можат да бидат предизвикани од многу други состојби.
- Може да се појави постојан замор
Некои лица со ниско ниво на витамин Д пријавуваат исцрпеност, недостиг на енергија и општа слабост. Само врз основа на заморот, меѓутоа, не може да се утврди дали постои недостаток.
Доколку заморот трае подолго, потребно е да се проверат и други можни причини, како анемија, нарушена функција на тироидната жлезда, недостиг на витамин Б12, проблеми со спиењето или други заболувања.
- Имунолошкиот систем може да биде засегнат
Витаминот Д учествува во нормалното функционирање на имунолошкиот систем. Ниските вредности се поврзуваат со различни инфекции и хронични заболувања, но таквата поврзаност не значи дека недостатокот секогаш е нивна директна причина.
Нема доволно докази дека земањето високи дози витамин Д кај здрави луѓе сигурно спречува настинки, срцеви заболувања, дијабетес, депресија или други хронични состојби.
Кои луѓе имаат поголем ризик?
Ризикот од недостаток е поголем кај:
• повозрасните лица, бидејќи кожата со возраста создава помалку витамин Д
• луѓето кои ретко престојуваат на отворено
• лицата со потемна боја на кожата
• луѓето со прекумерна телесна тежина
• лицата со Кронова болест, целијакија или други нарушувања на апсорпцијата
• пациентите со заболувања на црниот дроб или бубрезите
• лицата со остеопороза или чести скршеници
• луѓето што користат одредени лекови кои влијаат врз метаболизмот на витаминот Д
Каде го има витаминот Д?
Природни извори се:
• масни риби, како лосос, скуша и сардина
• масло од црн дроб на бакалар
• жолчка од јајце
• одредени видови печурки
• млеко, растителни пијалаци, житарки и други производи збогатени со витамин Д
Храната обично обезбедува само дел од потребното количество, па кај одредени лица лекарот може да препорача суплемент.
Дали сите лица по 50. година треба да се тестираат?
Нивото на витамин Д се проверува со анализа на 25-хидроксивитамин Д, односно 25(OH)D во крвта. Сепак, рутинско тестирање на сите здрави лица не се смета за неопходно.
Според препораките на Ендокринолошкото здружение, кај генерално здравите лица на возраст од 50 до 74 години не се препорачуваат рутинско тестирање и земање високи дози без конкретна медицинска причина.
Тестирањето е посоодветно кај лица со симптоми, остеопороза, нарушена апсорпција, заболувања на бубрезите или црниот дроб, ограничено изложување на сонце и други фактори на ризик.
Како се толкуваат резултатите?
Според американскиот Национален институт за здравје:
• вредност под 12 ng/ml се смета за премногу ниска
• вредност меѓу 12 и 20 ng/ml може да биде недоволна
• 20 ng/ml или повеќе се смета за доволно за повеќето луѓе
• вредности над 50 ng/ml можат да бидат поврзани со несакани ефекти
Резултатот секогаш треба да го протолкува лекар според здравствената состојба, симптомите и другите лабораториски параметри.
Внимателно со суплементите
На возрасните до 70 години вообичаено им се препорачува дневен внес од 600 меѓународни единици, а по 70. година 800 единици, освен ако лекар не одреди поинаку.
Високите дози не треба да се земаат подолг период без медицински надзор. Преголемото количество витамин Д може да го зголеми калциумот во крвта и да предизвика мачнина, слабост, проблеми со бубрезите, камења и нарушувања на срцевиот ритам.
Најважната промена со возраста е намалената способност на кожата да создава витамин Д. Затоа, по 50. година треба да се обрне поголемо внимание на исхраната, престојот на отворено и индивидуалните фактори на ризик, но без самостојно земање високи дози и непотребни анализи.
