Рутинското тестирање за остеопороза кај жените вообичаено започнува на 65-годишна возраст, но во одредени ситуации лекарите може да препорачаат мерење на коскената густина и многу порано.
Темата повторно привлече внимание откако Ким Кардашијан во подкастот „Good Hang“ откри дека таа и нејзините сестри, кои се на возраст од доцните дваесетти до доцните четириесетти години, секоја година прават ДЕКСА скенирање на коските. Според неа, медицински тим дури им го носи уредот на локација.
Сепак, експертите предупредуваат дека за повеќето млади и здрави жени ваквото редовно тестирање нема јасна медицинска корист.
Жените ја достигнуваат најголемата коскена маса во доцните дваесетти
Ендокринологот д-р Рејчел Песах-Полак од NYU Langone објаснува дека жените обично ја достигнуваат својата максимална коскена маса до крајот на дваесеттите години.
Кај лица кои имаат ризик-фактори за остеопороза, како семејна историја на болеста или низок индекс на телесна маса, губењето на коскената густина може да започне и порано.
Кај најголем дел од жените, сепак, коскената густина останува релативно стабилна до доцната перименопауза – преодниот период пред менопаузата, кој често започнува во средината на четириесеттите години.
Токму тогаш, поради намалувањето на нивото на естроген, коскената густина почнува побрзо да опаѓа.
Најизразено губење на коскена маса обично се забележува една до две години по последната менструација, најчесто во периодот меѓу 45 и 55 години, а потоа процесот продолжува со поспоро темпо.
Постојат и други причини за губење на коскената маса
Д-р Дебора Селмајер од Универзитетот Стенфорд, која се занимава со метаболички заболувања на коските, посочува дека врз коскената густина во текот на животот можат да влијаат и бројни други фактори.
Меѓу нив се употребата на одредени лекови, особено стероиди, несоодветна исхрана, нарушена апсорпција на хранливи материи, како и промени поврзани со стареењето.
Со возраста може да се менува метаболизмот на калциумот и витаминот Д, да се намалува мускулната маса и да опаѓа функцијата на бубрезите, а сите овие фактори можат индиректно да влијаат врз здравјето на коските.
Што е ДЕКСА скен?
ДЕКСА, односно двојноенергетска рендгенска апсорпциометрија, е брзо и безболно испитување со мала доза на рендгенско зрачење со кое се проценува минералната густина на коските.
Најчесто се мерат коските на колкот и ‘рбетот, а во одредени случаи и подлактицата.
Испитувањето го проценува количеството калциум и други минерали во коските и резултатот го претвора во соодветни вредности.
Најпознати се T-score и Z-score.
T-score ја споредува коскената густина на пациентот со густината кај здрав млад возрасен човек и најчесто се користи за дијагностицирање остеопороза и остеопенија кај жени по менопауза и кај мажи над 50 години.
Z-score, пак, ја споредува коскената густина со луѓе од иста возраст и пол и почесто се користи кај жени пред менопауза и кај мажи помлади од 50 години.
Кога се препорачува рутинско тестирање?
Според препораките на U.S. Preventive Services Task Force, жените со просечен ризик за остеопороза треба да започнат со ДЕКСА скенирање на 65-годишна возраст.
Кај жените кои имаат повисок ризик, тестирањето може да започне и порано.
Експертите нагласуваат дека кај млади жени без ризик-фактори, мерењето на коскената густина обично не носи голема корист.
Пред менопаузата ризикот од фрактури кај повеќето жени е низок, па дури и ако скенот покаже нешто пониска густина, тоа не значи автоматски дека е потребен третман.
Кога ДЕКСА може да биде оправдан и пред менопауза?
Порано тестирање може да биде корисно ако постојат јасни знаци или состојби што укажуваат на послаби коски.
Меѓу нив се долготрајна употреба на лекови како преднизон или терапии што го потиснуваат естрогенот, претходни фрактури по релативно мала траума, нарушувања во исхраната, нередовни менструални циклуси, целијачна болест, изразено ниска телесна тежина и други состојби што можат да влијаат врз коскениот метаболизам.
Во вакви ситуации лекарот може да процени дека ДЕКСА скенирањето има смисла и кај помлада жена.
Дали треба да се скенираат жените веднаш по менопаузата?
Селмајер смета дека скенирање во доцната перименопауза или набргу по менопаузата би можело да помогне порано да се открие намалена коскена густина и потенцијално да се намали ризикот од идни фрактури.
Сепак, таа нагласува дека сè уште недостасуваат големи и долгорочни студии кои убедливо би покажале дека рутинското тестирање на сите жени во овој период навистина ги подобрува здравствените исходи.
Трошокот е уште еден фактор
Кај жени под 65 години осигурувањето често не го покрива ДЕКСА скенот доколку не постои медицинска причина за испитувањето.
Во такви случаи може да биде потребна лекарска потврда дека тестот е медицински оправдан.
Без покритие од осигурување, цената може да достигне неколку стотици долари.
Но дури и ако некоја млада жена е подготвена сама да го плати прегледот, тоа не значи дека резултатот ќе ѝ донесе реална корист.
„Резултатот може да не понуди никаква корист, туку само да создаде дополнителен стрес и потенцијално да доведе до несоодветен третман кој нема дополнително да го намали веќе нискиот ризик од фрактури кај млада жена“, објаснува Селмајер.
Што е поважно од непотребен скен?
Експертите посочуваат дека кај младите луѓе многу поголемо значење има долгорочната превенција.
Правилната исхрана и редовната физичка активност се клучни за создавање и зачувување на максимална коскена маса во текот на животот.
Особено важни се калциумот, витаминот Д и протеините.
Според препораките што ги наведува Песах-Полак, жените на возраст од 19 до 50 години треба да внесуваат околу 1.000 милиграми калциум дневно, додека по 50-тата година препорачаниот внес се зголемува на околу 1.200 милиграми дневно.
Најдобро е калциумот да се внесува преку храната, а додатоци може да се користат кога со исхраната не се достигнува потребното количество.
Важни се и физичката активност и избегнувањето штетни навики
За здравјето на коските е важно и да не се пуши, а консумирањето алкохол да биде ограничено.
Одредени лекови, особено долготрајната употреба на стероиди, можат да го забрзаат губењето на коскената маса, па нивната употреба треба да се земе предвид при проценката на ризикот.
Кај жените по менопауза, истражувањата покажуваат дека комбинацијата од аеробни активности и вежби со отпор може значително да го забави губењето на коскената густина.
Дополнително, тренингот за рамнотежа може да помогне во намалување на ризикот од падови, а со тоа и од фрактури.
Здравјето на коските се гради цел живот
Главната порака на експертите е дека ДЕКСА скенот е многу корисна дијагностичка алатка, но не е неопходно секој да го прави превентивно уште во дваесеттите, триесеттите или четириесеттите години.
Кај повеќето жени без дополнителни ризик-фактори, најголемата корист доаѓа од правилна исхрана, физичка активност, доволен внес на калциум и витамин Д, избегнување пушење и одржување на здрава мускулна маса.
Како што посочува Селмајер, здравите коски се „доживотен проект“, а мерките за нивно зачувување треба да започнат многу пред возраста кога се препорачува првиот рутински ДЕКСА преглед.
