Недостатокот на витамин Д може долго време да остане незабележан, но кога ќе стане изразен, најчесто се одразува врз коските и мускулите. Со возраста ризикот се зголемува бидејќи кожата постепено ја губи способноста ефикасно да го создава овој витамин под влијание на сончевата светлина.
Витаминот Д е растворлив во масти и во организмот се однесува слично на хормон. Неговата најпозната задача е да помогне во апсорпцијата на калциумот и фосфорот, неопходни за одржување здрави коски, заби и мускули. Тој учествува и во работата на имунолошкиот и нервно-мускулниот систем.
Постојат две главни форми – витамин Д2, кој се наоѓа во одредени растителни извори и печурки, и витамин Д3, кој се создава во кожата и се внесува преку храна од животинско потекло.
Недостатокот најсилно ги погодува коските и мускулите
Кога организмот нема доволно витамин Д, се намалува искористувањето на калциумот. Долготрајниот и тежок недостаток кај возрасните може да доведе до остеомалација – омекнување и слабеење на коските, придружено со болки и мускулна слабост.
Кај децата сериозниот недостаток може да предизвика рахитис, нарушување при кое коските не се минерализираат правилно и може да настанат деформации.
Кај повозрасните лица недостигот може дополнително да придонесе за намалена мускулна сила и проблеми со коскеното здравје. Заедно со калциумот, витаминот Д има важна улога во заштитата од остеопороза.
Заморот и лошото расположение не се доволни за дијагноза
Замор, намалена енергија, болки во телото и промени во расположението понекогаш се појавуваат кај лица со ниско ниво на витамин Д. Сепак, тоа се неспецифични симптоми кои можат да имаат многу други причини.
Ниските концентрации на витамин Д во набљудувачки истражувања се поврзуваат и со одредени хронични заболувања, но тоа не докажува дека токму недостигот ги предизвикува. Клиничките испитувања не потврдиле дека земањето суплементи кај сите здрави луѓе спречува кардиоваскуларни заболувања, рак или други болести.
Зошто ризикот расте со возраста?
Кожата на повозрасните лица создава помалку витамин Д при изложување на сонце. Воедно, тие почесто поминуваат време во затворен простор и може да внесуваат помалку витамин Д преку исхраната.
Сепак, 50. година не претставува точна биолошка граница по која нагло настанува промена. Процесот е постепен. Според американските препораки, дневната потреба за лицата од 51 до 70 години изнесува 600 IU, а по 70. година се зголемува на 800 IU.
Новите насоки на Ендокринолошкото здружение не препорачуваат рутинско тестирање или земање високи дози кај сите здрави лица на возраст од 50 до 74 години. За лицата над 75 години се предлага редовен внес на витамин Д, по можност во пониски дневни дози, поради можните здравствени придобивки.
Кој има поголем ризик?
Во ризичните групи спаѓаат:
- повозрасните лица;
- луѓето кои ретко престојуваат на отворено;
- лицата со потемна кожа;
- луѓето со дебелина;
- лицата со целијачна болест, Кронова болест и други состојби што ја нарушуваат апсорпцијата на мастите;
- лицата со одредени заболувања на црниот дроб или бубрезите;
- пациентите по операција за намалување на желудникот;
- луѓето чија исхрана содржи многу малку природни или збогатени извори на витамин Д.
Сонцето не е секогаш доволно
Организмот создава витамин Д кога кожата е изложена на УВБ-зраци, но врз овој процес влијаат годишното време, географската положба, облачноста, загадувањето, возраста и бојата на кожата.
Сонцето не треба да се користи како изговор за незаштитено изложување, бидејќи УВ-зрачењето е докажан ризик за рак на кожата. Иако кремите за сончање теоретски ја намалуваат синтезата, во секојдневни услови луѓето ретко ги нанесуваат во количина што целосно би го спречила создавањето витамин Д.
Во која храна го има?
Природните извори се ограничени, но најмногу витамин Д содржат:
- лосос, пастрмка, скуша, сардина и туна;
- масло од црн дроб на бакалар;
- жолчка од јајце;
- црн дроб и одредени сирења;
- печурки изложени на УВ-светлина;
- збогатени млечни и растителни напитоци и житарки.
Кога е потребен крвен тест?
Нивото се проверува преку концентрацијата на 25-хидроксивитамин Д, односно 25(OH)D. Според американскиот Национален институт за здравје, вредност под 12 ng/ml се поврзува со недостаток, од 12 до 20 ng/ml се смета за потенцијално недоволна, додека најмалку 20 ng/ml е доволно за повеќето здрави луѓе.
Границата од 30 ng/ml не е универзално прифатен праг под кој секој мора да зема терапија. Резултатите треба да ги процени лекар во зависност од возраста, симптомите, здравствената состојба и ризичните фактори. Рутинско тестирање на сите здрави лица без симптоми не се препорачува.
Високите дози можат да бидат опасни
Прекумерното и долготрајно земање витамин Д може да предизвика натрупување калциум во крвта. Тоа може да ги оштети бубрезите и срцето и да доведе до мачнина, слабост, жед и нарушувања на срцевиот ритам.
Поради тоа, високите дози не треба да се земаат без лабораториска проверка и препорака од лекар.
Извори: Национален институт за здравје на САД – витамин Д, Ендокринолошко здружение – клинички насоки, Британска национална здравствена служба.
