Длабоко под огромната ледена покривка на Антарктикот, на едно од најнепристапните места на планетата, научниците открија древен геолошки пејзаж кој со милиони години бил целосно скриен од човечки поглед. Благодарение на најсовремените геофизички истражувања и деталното мапирање на теренот под мразот, откриена е огромна мрежа од басени во форма на латинската буква V, која се наоѓа под повеќе од три километри дебел леден покривач.
Откритието им овозможува на научниците досега невиден увид во геолошкото минато на Антарктикот и може да помогне во разбирањето на процесите што довеле до распаѓањето на древниот суперконтинент Гондвана и формирањето на денешните континенти на јужната хемисфера.
Повеќе од 99 проценти од површината на Антарктикот е покриена со мраз, поради што истражувањето на карпестата подлога е исклучително тешко. Сепак, најновите анализи на подледениот релјеф открија систем од длабоко всечени басени кои се протегаат под голем дел од Источноантарктичката ледена покривка.
Со комбинирање на топографски податоци добиени под мразот и напредни геофизички анализи, научниците утврдиле дека бројни басени се шират радијално од една централна точка лоцирана во близина на Јужниот Пол.
Токму овој необичен распоред го привлекол вниманието на истражувачите, кои новооткриениот регион го нарекле Источноантарктичка провинција на подглацијални басени во форма на лепеза.
Според научниците, оваа огромна геолошка структура претставува важен дел од сложувалката за реконструкција на настаните што го обликувале Антарктикот за време на распадот на Гондвана – суперконтинент кој некогаш ги поврзувал денешна Африка, Јужна Америка, Австралија, Индија, Антарктикот и Арапскиот Полуостров.
Истражувачите сметаат дека басените биле создадени преку процес познат како ротациска екстензија, при кој континенталната кора постепено се растегнувала од централна точка додека истовремено се ротирала и деформирала.
Според нивните проценки, ова би можел да биде еден од најголемите досега познати примери на растегнување и ротација на континенталната кора што претходеле на конечното распаѓање на Гондвана и формирањето на современите континенти во јужната хемисфера.
Студијата покажува дека овие древни процеси предизвикале три клучни геолошки промени кои трајно го измениле ликот на Антарктикот.
Првата последица била силна компресија кон запад, која довела до издигнување на мистериозниот планински масив Гамбурцев – планински венец кој и денес е целосно скриен под мразот и претставува една од најголемите геолошки мистерии на континентот.
Втората последица била ротација кон исток, при што северниот дел на Трансантарктичките Планини бил завртен за приближно 20 степени.
Третата важна промена било создавањето на зона на тектонска нестабилност долж северниот раб на новооткриените басени. Научниците веруваат дека токму оваа зона одиграла клучна улога во раздвојувањето на Антарктикот од Австралија во далечното геолошко минато.
Иако овие тектонски процеси се случиле пред десетици милиони години, нивните последици се чувствуваат и денес. Истражувањата покажуваат дека басените скриени под Источноантарктичката ледена покривка и понатаму имаат значајно влијание врз релјефот и движењето на мразот.
Според научниците, токму овие древни геолошки структури го насочуваат формирањето на ледничките долини и излезните глечери. Тоа значи дека релјефот создаден за време на распадот на Гондвана и денес го одредува начинот на кој огромните ледени маси се движат низ Антарктикот.
Новото откритие уште еднаш потврдува дека Антарктикот сè уште крие бројни тајни под километрите мраз. И покрај децениските научни истражувања, најјужниот континент на Земјата продолжува да открива целосно непознати геолошки светови кои милиони години биле изолирани од надворешниот свет.
Благодарение на современите технологии за снимање под ледениот покривач и напредните геофизички анализи, научниците постепено ја составуваат картата на древните пејзажи кои не само што го обликувале Антарктикот, туку оставиле трага и врз тектонската историја на целата планета.
Откритието на Источноантарктичката провинција на подглацијални басени во форма на лепеза отвора нов прозорец кон длабокото геолошко минато на Земјата и нуди нови сознанија за процесите кои пред десетици милиони години ги преобликувале континентите и го создале изгледот на денешната јужна хемисфера.
