Кога зборуваме за човечките сетила, најчесто ги споменуваме видот, слухот, мирисот, вкусот и допирот. Но, научните истражувања сè повеќе го насочуваат вниманието кон уште една способност на организмот – чувството за она што се случува во нашето сопствено тело.
Станува збор за интероцепција, односно способноста на мозокот да ги препознава, обработува и толкува сигналите што доаѓаат од внатрешноста на организмот.
Благодарение на ова „скриено сетило“, ги чувствуваме отчукувањата на срцето, ритамот на дишењето, гладот, жедта, промените во телесната температура и напнатоста во мускулите.
Психолозите Џенифер Марфи од Универзитетот „Ројал Холовеј“ во Лондон и Фреја Прентис од Универзитетскиот колеџ во Лондон уште во 2022 година посочија дека интероцепцијата има исклучително важна улога во нормалното функционирање на организмот.
Според нив, иако луѓето ретко размислуваат за ова чувство, токму внатрешните телесни сигнали му помагаат на организмот да ја одржува потребната рамнотежа.
ВНАТРЕШЕН „АЛАРМ“ НА ОРГАНИЗМОТ
Интероцепцијата може да се опише како своевиден внатрешен систем за предупредување.
Кога на организмот му недостасува вода, се појавува жед. Кога ни е премногу топло, телото испраќа сигнали што нè поттикнуваат да се разладиме. На сличен начин ги препознаваме гладот, забрзаното чукање на срцето или промените во дишењето.
Но, научниците сè повеќе веруваат дека улогата на интероцепцијата не завршува со основните физиолошки потреби.
МОЖНА ВРСКА СО АНКСИОЗНОСТА И ДЕПРЕСИЈАТА
Истражувачите ја проучуваат поврзаноста на интероцепцијата со анксиозноста, депресијата, посттрауматското стресно нарушување и нарушувањата во исхраната.
Начинот на кој ги препознаваме телесните сигнали може да влијае врз тоа како мозокот проценува дали сме безбедни или се наоѓаме во опасност.
На пример, лице кое чувствува забрзано чукање на срцето во одредена социјална ситуација може да го протолкува тој сигнал како знак дека нешто не е во ред. Тоа дополнително може да ја зголеми вознемиреноста и чувството на страв.
Научниците затоа истражуваат дали нарушеното препознавање или толкување на телесните сигнали може да има улога кај одредени психички состојби.
РАЗЛИКИ МЕЃУ ЖЕНИТЕ И МАЖИТЕ?
Анализа на 93 студии, спроведена од Марфи и Прентис, открила можни разлики во интероцептивната точност меѓу мажите и жените.
Според резултатите, жените покажале пониска точност особено при задачи поврзани со препознавање на срцевите сигнали.
Истражувачите разгледуваат дали овие разлики би можеле делумно да помогнат во објаснувањето зошто анксиозноста и депресијата почесто се регистрираат кај жените по пубертетот.
Сепак, научниците предупредуваат дека врската меѓу интероцепцијата и менталното здравје е сложена и сè уште не е целосно разјаснета.
ПОДОБРО ГО ЧУВСТВУВААТ ТЕЛОТО, ПОЛЕСНО ГО СТАБИЛИЗИРААТ РАСПОЛОЖЕНИЕТО
Истражување објавено во научното списание „eBioMedicine“ го анализирало влијанието на гладот врз расположението.
Резултатите покажале дека лицата со попрецизна интероцепција имале помали промени во расположението кога биле гладни.
Медицинскиот психолог Нилс Кромер од Универзитетот во Тибинген објаснил дека тоа не значи оти овие луѓе не чувствувале глад. Наместо тоа, тие, според резултатите, подобро го одржувале стабилното расположение.
НЕОБИЧЕН ЕКСПЕРИМЕНТ СО ЛИЦА СО АНОРЕКСИЈА
Особено интересни резултати донело истражување на лица со анорексија нервоза.
Научниците испитувале дали кај овие лица е променет начинот на кој мозокот ги обработува сигналите што доаѓаат од дигестивниот систем.
За таа цел била користена специјална вибрирачка капсула што се голта и овозможува проучување на реакцијата на организмот на внатрешни стимули.
Истражувањето покажало изменета обработка на сигналите од цревата кај лицата со анорексија, дури и откако повторно ја зголемиле телесната тежина.
Невронаучникот Сахиб Калса објаснил дека лицата со анорексија можеби не ги игнорираат едноставно сигналите на организмот. Можно е нивниот нервен систем поинаку да ги обработува чувствата што доаѓаат од дигестивниот систем.
Тоа, според истражувачите, може да го отежне препознавањето и довербата во сигналите на телото и потенцијално да придонесе за долготрајноста на симптомите.
ДАЛИ ИНТЕРОЦЕПЦИЈАТА НАВИСТИНА Е ЕДНО „ШЕСТО СЕТИЛО“?
Не сите научници се согласуваат дека интероцепцијата треба да се разгледува како единствено и посебно сетило.
Во научен труд објавен во „Frontiers in Psychology“ во 2024 година, истражувачки тим предводен од когнитивниот научник Феликс Шелер употреби намерно провокативна теза – „не постои нешто како интероцепција“.
Научниците не тврдат дека телото не испраќа внатрешни сигнали. Нивната забелешка е дека терминот „интероцепција“ можеби се користи премногу широко и под еден поим обединува различни физиолошки и психолошки процеси.
Според нив, токму оваа сложеност мора подобро да се дефинира во идните истражувања.
МОЖЕБИ ИМАМЕ ДУРИ 33 СЕТИЛА
Некои научници одат уште подалеку. Бери Смит од Универзитетот во Лондон смета дека човекот потенцијално може да има дури 33 различни сетила, зависно од начинот на кој тие се дефинираат и класифицираат.
Науката сè уште нема единствен одговор за точниот број човечки сетила. Сепак, истражувањата покажуваат дека начинот на кој мозокот ги следи и обработува сигналите од телото е многу посложен отколку што претходно се претпоставуваше.
Подоброто разбирање на интероцепцијата во иднина би можело да помогне во истражувањето на менталното здравје, нарушувањата во исхраната и врската меѓу мозокот и телото.
Научниците веруваат дека откривањето на механизмите што влијаат врз нашата способност да ги препознаваме внатрешните сигнали еден ден би можело да придонесе и за развој на нови терапевтски пристапи.
