Може ли навика која изгледа сосема безначајно, како чепкањето на носот, да има врска со здравјето на мозокот? Во последните години ова прашање привлече внимание поради истражувања кои ја разгледуваат можноста бактерии и други микроорганизми од носната слузокожа да стигнат до нервниот систем.
Сепак, најважното треба да се каже веднаш: не е докажано дека чепкањето нос предизвикува Алцхајмерова болест кај луѓето. Постојат биолошки механизми и експериментални наоди кои ја прават темата интересна за истражување, но тоа е многу различно од доказ за причинско-последична врска.
Зошто носот воопшто се поврзува со мозокот?
Во горниот дел од носната празнина се наоѓа мирисната слузокожа, од каде нервните сигнали за мирис се пренесуваат директно кон мозокот.
Токму поради таа блиска анатомска врска, научниците одамна го истражуваат мирисниот систем како можен пат преку кој воспаленија или микроорганизми би можеле да влијаат врз централниот нервен систем.
Кај повеќе невродегенеративни заболувања, вклучително и Алцхајмерова и Паркинсонова болест, намалувањето на сетилото за мирис може да се појави релативно рано.
Но важно е да се направи разлика: губењето на мирис може да биде симптом или ран биолошки знак, а не доказ дека проблемот започнал во носот.
Што е спорното со чепкањето нос?
При често или агресивно чепкање може да се оштети слузокожата и да се создадат микроскопски ранички.
Теоретски, тоа би можело да им олесни на бактерии или други микроорганизми да навлезат подлабоко во ткивата.
Одредени лабораториски и животински истражувања покажале дека некои бактерии можат преку носните структури да предизвикаат воспалителни реакции во мозокот и промени поврзани со амилоидните протеини.
Но ова не значи дека истото е докажано кај луѓето кои го чепкаат носот.
Затоа насловите од типот „чепкањето нос предизвикува Алцхајмер“ одат многу подалеку од она што науката во моментов може да го каже.
Инфекциите и воспалението се една од областите што интензивно се истражуваат
Сè повеќе научни тимови ја проучуваат можната улога на хроничното воспаление, вирусите, бактериите и имунолошките реакции во развојот на невродегенеративните заболувања.
Тоа не значи дека Алцхајмеровата болест е класична инфекција.
Нејзиниот развој е сложен и вклучува комбинација од возраст, генетика, кардиоваскуларни фактори, метаболичко здравје, воспалителни процеси и други влијанија кои сè уште не се целосно разјаснети.
Мирисот може да ослабне и со возраста
Намалувањето на сетилото за мирис станува почесто со стареењето.
Затоа само по себе не значи дека човек има Алцхајмерова болест.
Мирисот може да ослабне поради:
стареење, вирусни инфекции, хроничен синузитис, полипи во носот, пушење, одредени лекови, траума на главата, Паркинсонова болест и други невролошки состојби.
Но доколку губењето на мирис е ново, прогресивно и придружено со проблеми со меморијата или однесувањето, вреди да се разговара со лекар.
Кои се навистина раните симптоми на Алцхајмерова болест?
Многу луѓе повремено забораваат име, состанок или каде оставиле предмет. Тоа само по себе не значи деменција.
Повеќе внимание е потребно кога проблемите почнуваат да го нарушуваат секојдневното функционирање.
Можни рани знаци се:
– често заборавање неодамнешни настани или разговори,
– постојано повторување на исти прашања,
– тешкотии со планирање и сложени секојдневни активности,
– дезориентација во време или простор,
– потешкотии со зборување или наоѓање зборови,
– проблеми со проценка и донесување одлуки,
– постепени промени во однесувањето или личноста.
Други видови деменција можат да започнат поинаку. Кај некои фронтотемпорални деменции, на пример, првите промени може да бидат во говорот, однесувањето или личноста, а не во меморијата.
Што се случува во мозокот кај Алцхајмерова болест?
Една од главните карактеристики на Алцхајмеровата болест е натрупувањето на два вида абнормални протеински промени.
Едниот е амилоид-бета, кој се натрупува меѓу нервните клетки.
Другиот е тау-протеинот, кој формира абнормални структури внатре во клетките.
Со текот на времето се нарушува нормалната комуникација меѓу невроните, а дел од нервните клетки пропаѓаат.
Сепак, науката сè уште истражува дали овие протеини се главната причина за болеста, дел од поширок процес или комбинација од повеќе механизми.
Постојат и нови терапии
Во последните години се појавија терапии насочени кон амилоид-бета.
Некои моноклонални антитела можат да го намалат количеството амилоид во мозокот и кај одредени пациенти да го забават напредувањето на болеста.
Но овие терапии не се лек што ја враќа изгубената меморија, а можат да предизвикаат и сериозни несакани ефекти, вклучително и оток или микрокрвавења во мозокот.
Затоа се користат само кај внимателно избрани пациенти и под строг медицински надзор.
А што е со „заразниот“ Алцхајмер?
Во последните години беа објавени исклучително ретки случаи поврзани со луѓе кои пред повеќе децении примале хормон за раст добиен од човечки ткива.
Кај дел од нив подоцна биле пронајдени амилоидни промени.
Овие случаи се важни за разбирање на биологијата на амилоидот, но не значат дека Алцхајмеровата болест е заразна во секојдневниот живот.
Не може да се пренесе со допир, кашлање, заедничко живеење или грижа за човек со деменција.
Што навистина може да го намали ризикот?
Ниту една мерка не гарантира дека Алцхајмеровата болест ќе биде спречена, но постојат фактори врз кои можеме да влијаеме.
Редовна физичка активност, непушење, контрола на крвниот притисок, шеќерот и холестеролот, квалитетен сон, социјална активност, одржување здрава телесна тежина и лекување на оштетениот слух се меѓу мерките поврзани со подобро долгорочно здравје на мозокот.
Добрата орална хигиена е исто така важна за општото здравје, но не треба да се претставува како докажана заштита од Алцхајмерова болест.
Чепкањето нос не е добра навика – но од други причини
И без врска со деменција, агресивното и често чепкање на носот не е добра навика.
Може да предизвика:
крвавење, оштетување на слузокожата, локални инфекции и внесување бактерии од нечисти раце.
Затоа има смисла да се избегнува и да се одржува добра хигиена на рацете.
Но засега нема научна основа да се тврди дека човек кој го чепка носот ќе развие Алцхајмерова болест.
Најточната порака е дека врската меѓу носната слузокожа, микроорганизмите, воспалението и мозокот е интересна област на истражување, но доказ дека чепкањето нос е причина за Алцхајмер сè уште не постои.
